Xuất bản số góp phần thúc đẩy chuyển đổi xanh trong kỷ nguyên mới

Những yếu tố thúc đẩy yêu cầu xanh hóa ngành xuất bản

Cùng với vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền tảng tinh thần xã hội, ngành xuất bản còn là một bộ phận thiết yếu của ngành công nghiệp văn hóa. Trong nhiều thế kỷ qua, xuất bản đã góp phần tạo nên diện mạo tri thức và thúc đẩy tiến trình văn minh nhân loại. Tuy nhiên, phía sau những cuốn sách được xuất bản là một chuỗi quy trình sản xuất, in ấn, phát hành, tiêu tốn đáng kể tài nguyên thiên nhiên và gây áp lực lên môi trường sinh thái. Trước những vấn đề môi trường toàn cầu như biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên rừng, ô nhiễm đất, nước, không khí... ngày càng nghiêm trọng, đòi hỏi xuất bản truyền thống phải xem xét vấn đề “dấu chân sinh thái” (ecological footprint), những ảnh hưởng với môi trường cũng như nhìn nhận lại toàn bộ phương thức, quy trình sản xuất, hoạt động của ngành.

“Dấu chân sinh thái” được xem là một chỉ số đo lường nhu cầu của con người đối với sinh quyển, dựa trên việc xác định mức độ hoạt động sử dụng nguồn tài nguyên và phát sinh chất thải trong mối tương quan với sức chịu tải sinh học. Nói một cách ngắn gọn, dấu chân sinh thái là sự đo lường lượng thiên nhiên chúng ta có và lượng thiên nhiên chúng ta sử dụng. Liên hợp quốc đã kêu gọi, mọi ngành nghề, dù là công nghiệp nặng hay văn hóa, đều cần chịu trách nhiệm với “dấu chân sinh thái” mà mình để lại. Xuất bản không nằm ngoài mối liên hệ đó.

Quy trình xuất bản, phát hành từ in ấn đến gia công, đóng gói, vận chuyển, lưu kho; các thành phần vật liệu dùng trong sản xuất sách từ giấy đến mực in đã và đang góp phần làm tiêu hao tài nguyên thiên nhiên, đồng thời tạo ra khí thải, rác thải và phát thải carbon lớn.

Ngành xuất bản sử dụng một lượng giấy rất lớn, được làm từ bột gỗ, do đó gián tiếp tiêu thụ tài nguyên gỗ từ cây rừng. Việc khai thác gỗ khiến diện tích rừng tự nhiên bị suy giảm nghiêm trọng, kéo theo những hệ lụy là biến đổi khí hậu, mất cân bằng sinh thái, suy giảm đa dạng sinh học, thiên tai diễn biến phức tạp khó lường. Theo số liệu, ngành sản xuất giấy chiếm tới 42% tổng sản lượng gỗ công nghiệp toàn cầu. Để sản xuất ra 1 tấn giấy, phải cần từ 60 đến 230 mét khối nước ngọt. Nước thải từ quá trình tẩy trắng giấy chứa hàm lượng cao chất độc như dioxin và clo, là những hợp chất có thể tích tụ sinh học, tác động tiêu cực đến hệ sinh thái nước…⁽¹⁾.

Quá trình in ấn sách còn sử dụng một lượng lớn mực in chứa các hợp chất hóa học, bao gồm cả kim loại nặng và dung môi hữu cơ. Các chất này nếu không được xử lý đúng cách sẽ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường đất và nguồn nước ngầm. Mực in offset truyền thống chứa các hợp chất hữu cơ bay hơi (VOC), các kim loại nặng như chì, cadimi, thủy ngân… Bên cạnh đó, chuỗi logistic trong xuất bản truyền thống, từ vận chuyển nguyên liệu, in ấn, đóng gói cho đến phân phối tới tay người tiêu dùng, tạo ra một lượng lớn khí thải CO₂ - yếu tố trực tiếp dẫn đến các hiện tượng hiệu ứng nhà kính và biến đổi khí hậu.

Tại Việt Nam, mỗi năm, tổng số sách in được phát hành lên đến hàng trăm triệu bản (năm 2024, tổng số sách in là 570 triệu bản⁽²⁾), tạo ra áp lực lớn đối với năng lượng điện, logistics và môi trường. Thực tế, trong số trên 2.700 cơ sở in đã được cấp giấy phép hoạt động⁽³⁾, nhiều cơ sở vẫn chưa có hệ thống xử lý chất thải mực, keo, dung môi theo đúng tiêu chuẩn môi trường công nghiệp.

Bên cạnh yếu tố sản xuất, khâu tiêu thụ và lưu trữ sách cũng đặt ra những vấn đề môi trường. Tình trạng in thừa, tồn kho, sách phải tiêu hủy do không bán được vẫn còn phổ biến ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Các đơn vị xuất bản, vì chạy theo sản lượng hoặc thiếu dữ liệu thị trường, thường in vượt nhu cầu thực tế, dẫn đến một lượng lớn sách không được sử dụng, bị tiêu hủy, gây lãng phí nghiêm trọng cả về tài nguyên, không gian, chi phí lưu trữ và xử lý rác thải. Theo tính toán của Liên đoàn quốc tế các hội và cơ quan thư viện (IFLA), chi phí lưu trữ 1 cuốn sách trong 10 năm tại một thư viện lớn có thể lên đến 30 - 50 USD, bao gồm chi phí cho điện, diện tích mặt bằng, hệ thống phòng cháy và nhân lực bảo quản...

Như vậy, những vấn đề chính từ mô hình xuất bản truyền thống có thể nhìn nhận như sau: Một là, gia tăng “dấu chân sinh thái” - phát thải carbon và tiêu hao tài nguyên khiến ngành xuất bản truyền thống trở thành một trong những ngành văn hóa nhưng chưa xanh; Hai là, giảm hiệu quả đầu tư dài hạn - tốn kém chi phí in ấn, tồn kho, vận chuyển, trong khi thị hiếu đọc đang dần chuyển sang nội dung số; Ba là, hạn chế khả năng tiếp cận tri thức - do giới hạn vật lý về cả không gian và thời gian, sách in khó tiếp cận kịp thời tới mọi đối tượng bạn đọc. Trong đó, vấn đề thứ nhất - việc ẩn chứa những yếu tố khiến xuất bản trở thành ngành công nghiệp “nợ sinh thái” là nội dung quan trọng, được quan tâm hàng đầu hiện nay. Do đó, xuất bản không thể đứng ngoài xu thế chuyển đổi xanh. Trong bối cảnh toàn cầu đang gióng lên hồi chuông về vấn đề tài nguyên cạn kiệt và biến đổi khí hậu, thì những người làm xuất bản cũng đang đứng trước câu hỏi lớn: Làm thế nào để truyền bá tri thức mà vẫn gìn giữ được hệ sinh thái bền vững? Việc kết hợp công nghệ và các giá trị bền vững là yêu cầu cấp thiết đặt ra cho ngành xuất bản trong kỷ nguyên mới.

Xuất bản số - động lực và điều kiện để chuyển đổi xanh ngành xuất bản

Xuất bản số không đơn thuần là sự thay thế hình thức từ sách in sang sách điện tử, mà còn thể hiện một bước chuyển mình toàn diện về tư duy, quy trình và mô hình hoạt động của toàn ngành.

Những dấu mốc ban đầu của xuất bản số có thể xuất hiện từ thập niên 1970, khi Project Gutenberg - một dự án số hóa các tác phẩm văn học cổ điển của Hoa Kỳ chính thức ra đời. Mặc dù thời điểm đó còn nhiều giới hạn về công nghệ, nhưng tinh thần phổ cập tri thức miễn phí đã đặt những “viên gạch” đầu tiên cho sự phát triển lâu dài của xuất bản điện tử.

Bước sang thập niên 90 của thế kỷ XX, sự xuất hiện của máy tính cá nhân và internet đã giúp mở rộng khả năng tiếp cận nội dung số, song các thiết bị đọc sách chuyên dụng vẫn còn hạn chế và chưa tạo ra sự đột phá. Một số thiết bị đọc sách điện tử xuất hiện đầu tiên là Sony e - Reader hay Rocket eBook. Chỉ đến khi Amazon chính thức ra mắt chiếc Kindle đầu tiên vào năm 2007, thế giới mới chứng kiến một cuộc cách mạng thực sự trong lĩnh vực sách điện tử. Kindle không chỉ là một thiết bị, mà còn là biểu tượng của một hệ sinh thái xuất bản số hoàn chỉnh - nơi người dùng có thể mua, tải, đọc hàng nghìn đầu sách chỉ trong một thiết bị nhỏ gọn, tiện lợi. Sự kiện này đánh dấu một bước ngoặt mang tính lịch sử đối với toàn bộ ngành xuất bản truyền thống. Cùng trong năm 2007, Amazon hoàn tất thương vụ mua lại Audible - nền tảng sách nói hàng đầu thế giới. Với Audible, trải nghiệm tiếp nhận tri thức chuyển sang chiều hướng mới: nghe sách thay vì đọc sách. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong thế giới hiện đại - nơi con người ngày càng bận rộn, song luôn có nhu cầu tiếp nhận tri thức, ngay cả khi đang di chuyển, làm việc hoặc nghỉ ngơi. Audible đã giúp sách nói không chỉ là công cụ dành riêng cho người khiếm thị, mà đã trở thành một hình thức truyền tải tri thức, văn hóa phổ biến toàn cầu, mở rộng không gian tiếp cận sách đến với hàng triệu người dùng mới.

Từ năm 2010, sự phát triển của các thiết bị điện thoại thông minh và mạng internet đã tạo điều kiện cho xuất bản số lan tỏa rộng rãi. Các nhà xuất bản lớn trên thế giới như Penguin Random House, HarperCollins, Simon & Schuster hay Hachette đã nhanh chóng đầu tư vào nội dung số, không chỉ đơn giản là số hóa sách in, mà còn phát triển các loại hình xuất bản mới như sách tương tác, sách có âm thanh, sách tích hợp video và hình ảnh động. Các nền tảng phân phối nội dung số cũng trở nên đa dạng: từ Kindle Store, Apple Books, Google Play Books, đến các ứng dụng đọc sách như Scribd, Kobo, Storytel và OverDrive dành cho thư viện công cộng.

Bên cạnh sách và tạp chí, xuất bản số cũng bùng nổ trong lĩnh vực học thuật và giáo dục. Các cơ sở dữ liệu học thuật điện tử đã trở thành kho tri thức không thể thiếu trong các trường đại học, viện nghiên cứu và thư viện trên toàn thế giới. Học liệu mở và các mô hình xuất bản truy cập mở cũng góp phần làm thay đổi bản chất của xuất bản khoa học, hướng tới sự công bằng trong tiếp cận tri thức và giảm chi phí cho người học hay nhà nghiên cứu.

Đặc biệt, xu hướng tự xuất bản điện tử (self - publishing) đã phát triển mạnh mẽ. Người viết không còn phụ thuộc hoàn toàn vào các xuất bản truyền thống để được phát hành tác phẩm của mình. Điều này giúp mở ra cơ hội cho những người viết trẻ, người viết nghiệp dư hoặc các tác giả độc lập. Một số tác phẩm tự xuất bản điện tử đã trở thành hiện tượng toàn cầu, thậm chí được chuyển thể thành phim hoặc sách in với số lượng lớn.

Với hơn 1,2 tỷ người dùng ebook và audiobook trên toàn thế giới, đến nay, doanh thu toàn cầu của ngành xuất bản số đã đạt 120 tỷ USD/năm, được xem như một “mỏ vàng” còn dồi dào dư địa khai thác⁽⁴⁾. Đặc biệt, sách nói đang trở thành phân khúc có tốc độ phát triển nhanh nhất trong ngành xuất bản số nhờ sự tiện lợi, khả năng khơi gợi cảm xúc và tiếp cận đa dạng đối tượng người dùng.

Mặc dù đặt ra không ít thách thức về vấn đề bảo vệ bản quyền nội dung số, bảo đảm chất lượng xuất bản, thu hẹp khoảng cách số giữa các nhóm dân cư và bảo vệ người dùng khỏi những thông tin sai lệch hay nội dung thiếu kiểm duyệt..., song sự phát triển của xuất bản số đang góp phần định hình văn hóa đọc hiện đại với các đặc trưng như: linh hoạt, nhanh nhạy, cá nhân hóa và dễ tiếp cận. Với sự phát triển mạnh mẽ của hạ tầng công nghệ, các quy chuẩn quốc tế và sự tham gia tích cực của cộng đồng xuất bản toàn cầu, những thách thức đã và đang từng bước được giải quyết.

Xuất bản số không chỉ là một lựa chọn công nghệ, mà còn là một xu thế toàn cầu, một lối sống tri thức mới, một mô hình sản xuất bền vững hơn cho thế giới. Trong bối cảnh thế giới đang phải đối mặt với các vấn đề môi trường, sự chuyển dịch từ sách in sang sách số còn mang đến một thông điệp sâu sắc, đó là bảo tồn tri thức và giữ gìn môi trường xanh hoàn toàn có thể song hành.

Xuất bản số là một hệ sinh thái gồm nhiều loại hình: sách điện tử (ebook); sách nói (audiobook); tạp chí điện tử, thư viện số; nội dung tương tác số: podcast, video, học liệu số... Tất cả đều hướng đến mục tiêu truyền bá tri thức, giảm thiểu việc tiêu tốn tài nguyên và tác động tiêu cực tới môi trường. Không chỉ dừng lại ở sản xuất, xuất bản số còn tái cấu trúc toàn bộ chuỗi giá trị ngành xuất bản. Các sản phẩm số được phân phối qua internet, không cần vận chuyển vật lý, không yêu cầu kho lưu trữ, không sinh ra rác thải hậu tiêu dùng. Đây là một điểm cộng lớn trong nỗ lực giảm phát thải carbon - chỉ tiêu môi trường bắt buộc ở nhiều quốc gia phát triển hiện nay.

Một lợi ích quan trọng khác của xuất bản số chính là tính linh hoạt và khả năng cập nhật. Với một file sách điện tử, nhà xuất bản có thể sửa chữa nội dung sai sót, cập nhật thông tin mới mà không cần in lại như cách làm truyền thống. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí, mà còn hạn chế tình trạng lãng phí tài nguyên.

Từ góc độ tiếp cận, xuất bản số cho phép mở rộng phạm vi phổ biến tri thức mà không gặp rào cản về địa lý, ngôn ngữ hay khả năng lưu thông. Độc giả ở những quốc gia, châu lục khác nhau, hay độc giả ở vùng sâu, vùng xa, nơi hạn chế về điều kiện tiếp cận sách in đều có thể tiếp cận nội dung số hóa một cách nhanh chóng và thuận tiện. Như vậy, xuất bản số giúp tăng cường khả năng tiếp cận tri thức công bằng, điều mà các mô hình xuất bản truyền thống dù đã có nhiều nỗ lực cũng chưa thể giải quyết được như kỳ vọng.

Bên cạnh đó, cũng cần nêu lên tác động lan tỏa về mặt hành vi tiêu dùng, khả năng phân tích và thu thập dữ liệu người đọc. Theo đó, xuất bản số có thể nhận biết chính xác  hành vi, xu hướng và thông tin phản hồi của người đọc, từ đó điều chỉnh nội dung cho phù hợp. Điều này xuất bản truyền thống gần như không thể làm được, mà chỉ có thể tiến hành khảo sát thủ công. Khi độc giả ngày càng quen với việc đọc sách điện tử, nghe sách nói, sử dụng thư viện số, thì xu hướng tiêu dùng cũng dần thay đổi theo hướng bền vững hơn, kích thích sự chuyển dịch văn hóa đọc theo hướng xanh hóa từ nhận thức đến hành vi.

Phát triển xuất bản số gắn với chuyển đổi xanh ở Việt Nam

Việt Nam hiện đang ở giai đoạn khởi động mạnh mẽ quá trình chuyển đổi số quốc gia, trong đó lĩnh vực xuất bản được xác định là một trong những trọng tâm ưu tiên. Bắt nhịp với làn sóng chuyển đổi số toàn cầu, ngành xuất bản trong nước đã và đang bước vào quá trình tái cấu trúc từ nội dung, hình thức đến phương thức phát hành, tương tác với độc giả. Từ góc nhìn chuyển đổi xanh, xuất bản số là phương thức lý tưởng để vừa hiện đại hóa ngành xuất bản, vừa giảm thiểu tác động đến môi trường, phù hợp với các mục tiêu phát triển bền vững mà Việt Nam đã cam kết thực hiện trong khuôn khổ Thỏa thuận Paris và các chương trình hành động về ứng phó với biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc.

Xác định chuyển đổi số là một trong những trụ cột của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và là xu thế mà Việt Nam không thể nằm ngoài, thời gian qua, Đảng và Nhà nước ta đã lãnh đạo, chỉ đạo đẩy mạnh ứng dụng, phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nghiên cứu nâng cao năng lực tiếp cận và chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Ngày 3-6-2020, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 749/QĐ-TTg về Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Ngày 15-6-2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 942/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển Chính phủ điện tử hướng đến Chính phủ số giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030. Gần đây nhất, ngày 22-12-2024, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Thực tiễn cho thấy, nhiều đơn vị xuất bản tại Việt Nam đã đầu tư vào mảng nội dung số từ khá sớm. Trong giai đoạn từ 2005 - 2015, một số thư viện như Thư viện Quốc gia Việt Nam, Thư viện Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh bắt đầu số hóa tài liệu, triển khai xây dựng kho sách điện tử và tài liệu số. Cùng với đó là sự xuất hiện của một số đơn vị tư nhân đi tiên phong trong phát hành ebook dưới dạng PDF, EPUB, HTML như VinaReader, Alezaa...

Từ năm 2015, sự phổ biến của các thiết bị di động thông minh đã kéo theo sự chuyển dịch hành vi của người dùng từ đọc báo in sang báo mạng, từ truyền hình sang video trực tuyến. Điều này đã tạo ra nhu cầu tự nhiên đối với việc phát triển nội dung số, trong đó có sách. Đặc biệt, trong bối cảnh đại dịch COVID-19 bùng phát đã mở ra giai đoạn mới cho hoạt động xuất bản số, khi một lượng lớn độc giả dần chuyển sang đọc và mua sách trực tuyến, thông qua các nền tảng truyền thông xã hội, các trang thương mại điện tử...  Trong bối cảnh đó, Waka là một trong những nền tảng đi đầu và dần trở thành nền tảng ebook lớn nhất Việt Nam với hàng nghìn đầu sách điện tử. Trong khi ở thị trường sách nói, có thể kể đến các ứng dụng Fonos, Voiz FM, WeWe... Với sự tiện lợi, chi phí thấp, đáp ứng nhu cầu nghe sách ở mọi lúc, mọi nơi, sách nói đã nhanh chóng trở thành xu hướng phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây, thu hút đông đảo độc giả, đặc biệt là giới trẻ, giới công sở. Cùng với đó, các nội dung tương tác số như podcast, các nền tảng TikTok, YouTube... cũng ngày càng phát triển, trở thành công cụ phân phối nội dung sách chuyển thể đa phương tiện (book review, kể chuyện sách, trích đoạn đọc) và xây dựng cộng đồng tri thức mở.

Trong lĩnh vực giáo dục và nghiên cứu, xuất bản số cũng thể hiện vai trò ngày càng rõ nét. Nhiều trường đại học lớn như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Kinh tế quốc dân... đã triển khai hệ thống thư viện số, học liệu điện tử, giáo trình số hóa và tích hợp truy cập các cơ sở dữ liệu học thuật quốc tế. Việc xuất bản các tài liệu nội sinh dưới dạng số không chỉ tiết kiệm chi phí in ấn, mà còn giúp lan tỏa học liệu đến người học trong bối cảnh học tập trực tuyến đang dần trở thành xu hướng.

Công nghệ thông tin tiến bộ đã mở ra cánh cửa lớn cho việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong ngành xuất bản. Bên cạnh đọc văn bản theo cách thông thường, độc giả có thể trải nghiệm nội dung bằng âm thanh, hình ảnh, video. Nhờ đó, họ được tương tác nhiều hơn với tác phẩm, hiểu hơn về nội dung và thông điệp của sách.

Nhiều kênh phát hành trực tuyến theo công nghệ đa nền tảng, đa giao diện được xây dựng; các loại hình sách mới như ebook, audiobook, videobook xuất hiện ngày nhiều trên thị trường xuất bản Việt Nam đã không chỉ đáp ứng nhu cầu của bạn đọc thông thường, mà còn đáp ứng nhu cầu của nhiều đối tượng khách hàng đặc biệt khác, như: học sinh các cấp học, người khiếm thị...; các hệ thống marketing, bán hàng tự động và bán tự động với trí tuệ nhân tạo như chatbot, tự động gửi thông tin marketing qua email, mạng xã hội theo sở thích, thói quen và nhu cầu riêng của từng khách hàng... Nhiều ấn phẩm của các đơn vị xuất bản được cung cấp miễn phí dưới dạng ebook, thông qua website, app di động và thư viện điện tử, góp phần lan tỏa tri thức chính trị - pháp lý một cách linh hoạt, hiệu quả và giúp tiết kiệm nguồn lực.

Một điểm sáng đáng chú ý trong quá trình chuyển đổi số xuất bản chính là sự chuyển mình của các nhà xuất bản truyền thống. Nếu trước đây phần lớn các nhà xuất bản tập trung vào in ấn và phát hành sách giấy, thì hiện nay, nhiều đơn vị như Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Nhà xuất bản Trẻ, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, Nhà xuất bản Kim Đồng, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông... đã xây dựng hệ thống xuất bản điện tử riêng hoặc liên kết với các nền tảng số hóa để phát hành sách dưới dạng điện tử, đồng thời thử nghiệm các hình thức như sách tương tác, sách đa phương tiện hoặc sách tích hợp mã QR.

Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật với hoạt động số hóa

Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật (Nhà xuất bản) là một trong những đơn vị đi đầu trong hoạt động số hóa tài liệu lý luận, chính trị, pháp luật phục vụ cán bộ, đảng viên và người nghiên cứu. Bắt đầu “bước” vào số hóa từ những năm 2000 khi phát hành CD-ROM Hồ Chí Minh Toàn tập, từ đó đến nay Nhà xuất bản đã đầu tư hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật, công nghệ, nghiên cứu triển khai nhiều hình thức thúc đẩy ứng dụng công nghệ số; tiếp tục khẳng định vai trò tiên phong trong cả lĩnh vực xuất bản sách in và lĩnh vực xuất bản số.

Năm 2016, Nhà xuất bản đầu tư hệ thống số hóa, xây dựng kho dữ liệu số các sách xuất bản từ năm 1945 đến năm 2000. Đây là cơ sở dữ liệu quan trọng, tạo đà để tiếp tục đẩy mạnh công tác xuất bản điện tử trong giai đoạn tiếp theo.

Từ năm 2019, Nhà xuất bản xây dựng hệ thống xuất bản và phát hành sách điện tử trực tuyến, góp phần đẩy mạnh việc đưa các cuốn sách thường thức, lý luận cơ bản, các quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến với cán bộ, đảng viên và đông đảo bạn đọc bằng những hình thức ngày càng thuận tiện, dễ dàng hơn, với hoạt động đầu tiên của trang sách điện tử Stbook.vn. Đến nay, đã có hơn 700 ấn phẩm điện tử được phát hành trên Stbook, bố trí thành các tủ sách chuyên đề, trong đó có nhiều ấn phẩm phục vụ bạn đọc miễn phí.

Năm 2020, Nhà xuất bản xây dựng Thư viện điện tử sách xã, phường, thị trấn (thuviencoso.vn); tiến hành số hóa toàn bộ các đầu sách của Đề án trang bị sách cho cơ sở xã, phường, thị trấn đã được xuất bản từ năm 2009 đến năm 2023, cung cấp miễn phí nội dung các cuốn sách, tạo điều kiện thuận lợi cho cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân đọc, tra cứu, học tập. Đồng thời, tổ chức xuất bản 15 bộ sách nói (audio) thuộc Đề án dùng làm tài liệu tuyên truyền trên hệ thống đài truyền thanh ở cơ sở.

Năm 2023, Nhà xuất bản xây dựng trang xuất bản, phát hành sách điện tử trực tuyến sachquocgia.vn, giúp độc giả có nhiều lựa chọn tiếp cận các ấn phẩm. Trang sachquocgia.vn được xây dựng trên nền tảng công nghệ mới nhất, có nhiều điểm ưu việt, mang đến cho người đọc nhiều tiện ích khi truy cập, mua sách và đọc sách như: đọc trực tuyến trên web mà không cần tải app, tích hợp cung cấp cả sách điện tử và sách giấy.

Đặc biệt, tháng 6-2025, Nhà xuất bản tiếp tục ra mắt trang bán sách trực tuyến ststore.vn, được kỳ vọng là một “công cụ chiến lược trong cuộc cách mạng chuyển đổi số ngành xuất bản”. Không chỉ được xây dựng trên nền tảng công nghệ hiện đại, ST Store còn tích hợp nhiều tính năng ưu việt như tìm kiếm thông minh, thanh toán trực tuyến, giao hàng tận nơi, với nhiều chính sách hấp dẫn như đọc sách điện tử miễn phí khi mua sách giấy, tích điểm khi mua hàng và giới thiệu khách hàng tạo nên trải nghiệm tích cực, thuận tiện cho bạn đọc trên hành trình tiếp cận sách lý luận, chính trị, pháp luật do Nhà xuất bản ấn hành. Đây được xem là một bước đi phù hợp, giúp rút ngắn thời gian, tiết kiệm chi phí cho công tác lưu thông sách từ Nhà xuất bản đến bạn đọc.

Cùng với việc xây dựng hệ thống các trang web xuất bản, giới thiệu, phát hành sách điện tử với các chức năng, tính năng hỗ trợ, thúc đẩy lẫn nhau, Nhà xuất bản còn đẩy mạnh và tổ chức lại các gian hàng trên các trang thương mại điện tử, xây dựng các kênh truyền thông, bán sách trên các nền tảng truyền thông xã hội như Facebook, TikTok, YouTube, Zalo... thông qua việc đổi mới, sáng tạo hình thức tuyên truyền giới thiệu sách, sản xuất các video, clip, podcast...

Bên cạnh đó, Nhà xuất bản cũng tập trung ứng dụng các phần mềm hỗ trợ công tác biên tập, quản lý quy trình xuất bản, in, phát hành, đặc biệt là nghiên cứu phát triển trợ lý ảo AI, ứng dụng Chat GPT vào các khâu công việc. Tất cả vì mục tiêu đổi mới, sáng tạo dựa trên nền tảng của sự phát triển khoa học, công nghệ, tạo nên một hệ sinh thái xuất bản số, giúp nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của Nhà xuất bản, góp phần xây dựng một nền xuất bản xanh trong tương lai.

Để xuất bản số trở thành động lực chuyển đổi xanh cho ngành xuất bản trong kỷ nguyên mới

Để xuất bản số thực sự trở thành động lực chuyển đổi xanh cho ngành xuất bản trong kỷ nguyên mới, cần thực hiện một số giải pháp:

Thứ nhất, cần hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh các hoạt động xuất bản số, đặc biệt là hoạt động liên quan đến bản quyền số và phân phối nội dung trên nền tảng trực tuyến. Việc bảo vệ quyền tác giả hiệu quả không chỉ giúp môi trường lành mạnh cho sáng tạo nội dung, mà còn bảo đảm tính bền vững cho hệ sinh thái xuất bản số.

Thứ hai, Nhà nước và các cơ quan quản lý cần có chính sách ưu đãi đầu tư cho công nghệ xuất bản số thân thiện môi trường, khuyến khích các mô hình sản xuất theo đơn đặt hàng, sử dụng nguyên liệu tái chế và công nghệ tiết kiệm năng lượng.

Thứ ba, việc đưa các tiêu chí xanh vào đánh giá hiệu quả của hoạt động xuất bản là một hướng đi cần thiết, nhằm hình thành văn hóa sản xuất và tiêu dùng bền vững trong ngành.

Thứ tư, tiếp tục nâng cao vai trò của công tác đào tạo, bồi dưỡng và tuyên truyền, phổ biến nâng cao nhận thức. Các trường đại học, cơ sở đào tạo về xuất bản, truyền thông, công nghệ thông tin cần lồng ghép nội dung về phát triển bền vững, kỹ năng số và tư duy môi trường vào chương trình đào tạo. Đồng thời, cần xây dựng chiến lược truyền thông quốc gia để nâng cao nhận thức xã hội về lợi ích của xuất bản số trong bảo vệ môi trường và phổ cập tri thức.

Xuất bản số không chỉ là một thành tựu công nghệ, mà còn là chìa khóa chiến lược để ngành xuất bản hiện đại góp phần tích cực vào mục tiêu chuyển đổi xanh. Với khả năng giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên và thúc đẩy hành vi tiêu dùng bền vững, xuất bản số đã và đang định hình lại bản chất của hoạt động xuất bản trong kỷ nguyên mới. Tại Việt Nam, hành trình này còn không ít thách thức, song cũng có nhiều tiềm năng nếu có sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng độc giả. Việc phát triển xuất bản số theo định hướng xanh hóa không chỉ là lời giải cho bài toán yêu cầu của thời đại, mà còn là sự khẳng định vai trò tiên phong của ngành xuất bản trong việc kiến tạo một xã hội tri thức, bền vững và nhân văn.

Nguyễn Thái Bình

Phó Giám đốc Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật
(PV theo https://www.tapchicongsan.org.vn)

------------------------

(1) “Tác động môi trường và giải pháp bền vững ngành giấy và bột giấy”, Paper Vietnam 2026, https://paper-vietnam.com/vi/tac-dong-moi-truong-giai-phap-ben-vung-nganh-giay-va-bot-giay/
(2) “Xuất bản 2024 lập kỷ lục về số lượng nhưng vẫn thiếu chiều sâu nội dung”, Báo Tin tức - TTXVN, ngày 23-4-2025, https://baotintuc.vn/doi-song-van-hoa/xuat-ban-2024-lap-ky-luc-ve-so-luong-nhung-van-thieu-chieu-sau-noi-dung-20250423124302291.htm
(3) “Hướng tới cung cấp các chỉ số xếp hạng đối với các doanh nghiệp, cơ sở in”, Chuyên trang chính sách & cuộc sống - TTXVN, ngày 22-3-2024, https://chinhsachcuocsong.vnanet.vn/huong-toi-cung-cap-cac-chi-so-xep-hang-doi-voi-cac-doanh-nghiep-co-so-in/36069.html
(4) “Tương lai ngành xuất bản trong kỷ nguyên số”, Báo Nhân dân điện tử, ngày 4-7-2025, https://nhandan.vn/tuong-lai-nganh-xuat-ban-trong-ky-nguyen-so-post891730.html