Kỷ niệm 72 năm Ngày giải phóng Thủ đô (10-10-1954 / 10-10-2026): Tiếp quản Thủ đô - thắng lợi của nghệ thuật lãnh đạo, tổ chức và phát huy sức mạnh Nhân dân

Hàng vạn người dân Hà Nội chào đón đoàn quân chiến thắng về tiếp quản Thủ đô, tháng 10-1954. Ảnh tư liệu/TTXVN. 

Giữ thế chủ động trong tiếp quản

Sau khi Hiệp định Geneva được ký kết (tháng 7-1954), nhiệm vụ chuyển từ chiến tranh sang hòa bình đặt ra những yêu cầu mới. Với Hà Nội, đó là quá trình chuyển giao trong điều kiện đặc biệt nhạy cảm. Không chỉ tổ chức lực lượng quân sự vào tiếp quản, ta còn phải bảo vệ các cơ sở kinh tế, công trình, cơ quan hành chính, giữ gìn an ninh, trật tự, ổn định đời sống nhân dân... Trung ương Đảng, Chính phủ và Tổng Quân ủy, Bộ Tổng Tư lệnh xác định công tác tiếp quản phải được chuẩn bị toàn diện, trong đó đặc biệt coi trọng công tác chính trị, tư tưởng, địch vận và vận động quần chúng. Ngày 17-9-1954, Hội đồng Chính phủ quyết định thành lập Ủy ban Quân chính Hà Nội do đồng chí Vương Thừa Vũ, Đại đoàn trưởng Đại đoàn 308 làm Chủ tịch.

Một trong những nội dung quan trọng của công tác chuẩn bị là đấu tranh chống âm mưu phá hoại, cưỡng ép, dụ dỗ đồng bào di cư và làm tan rã lực lượng quân sự của đối phương. Công tác địch vận được triển khai trên cơ sở chính sách khoan hồng của Chính phủ đối với ngụy binh, ngụy quyền bỏ hàng ngũ địch trở về với Tổ quốc. Trước đó, tại phiên họp ngày 15 và 16-3-1954, Hội đồng Chính phủ ban bố chính sách đối với ngụy binh và nhân viên ngụy quyền bỏ hàng ngũ địch. Theo đó, những người trở về với Tổ quốc được khoan hồng, được hưởng tự do và quyền lợi công dân; những binh sĩ trở về với kháng chiến có thể được giữ cấp bậc cũ và được xét sử dụng; những đơn vị ngụy quân phản chiến muốn tham gia kháng chiến có thể được sắp xếp vào Quân đội nhân dân Việt Nam; những người trở về quê hương làm ăn lương thiện sẽ được chiếu cố. Ngày 12-4-1954, Tổng Quân ủy ban hành Chỉ thị số 26-TQU/H yêu cầu phổ biến, thực hiện rộng rãi chính sách này.

Cùng với công tác địch vận, Thành ủy Hà Nội đẩy mạnh vận động công nhân, viên chức, trí thức, tiểu thương, học sinh, sinh viên và các tầng lớp nhân dân tham gia bảo vệ cơ sở vật chất, duy trì sản xuất, giữ gìn trật tự. Lực lượng tự vệ được tổ chức tại các nhà máy, xí nghiệp, công sở, nhà ga, bệnh viện và các khu dân cư trọng điểm, nhằm phối hợp với bộ đội bảo vệ những mục tiêu quan trọng trước nguy cơ phá hoại. Đến tháng 9-1954, riêng nội thành Hà Nội đã tổ chức được 20 đơn vị tự vệ với 934 đội viên; ở ngoại thành, lực lượng tự vệ được tổ chức tại 110/136 thôn, với gần 2.000 đội viên.

Công tác chuẩn bị còn được tiến hành trên phương diện ngoại giao và quân sự. Tháng 9-1954, đại diện Việt Nam Dân chủ cộng hòa và đại diện Pháp đàm phán về thời hạn, khu vực rút quân và việc chuyển giao Hà Nội. Cuối tháng 9, hai bên thống nhất những vấn đề cơ bản về chuyển giao; ngày 30-9 ký thỏa thuận về quân sự và trật tự, sau đó tiếp tục hoàn tất các nội dung về hành chính. Theo những thỏa thuận này, việc rút quân và tiếp quản được phân chia theo từng khu vực, thời gian cụ thể, tạo cơ sở để quá trình chuyển giao diễn ra có tổ chức.

Thực hiện thỏa thuận, từ đầu tháng 10-1954, các đội hành chính, đội trật tự và các lực lượng tiền trạm của ta lần lượt vào nội thành để kiểm kê, chuẩn bị tiếp nhận cơ quan, công sở, nhà máy, xí nghiệp, doanh trại, công trình công cộng. Ngày 5-10, đội trật tự gồm 158 cán bộ, chiến sĩ vào Hà Nội làm nhiệm vụ. Cùng ngày, 214 cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn Bình Ca (Tiểu đoàn 18, Trung đoàn Thủ Đô) được lệnh của Bộ Tổng Tư lệnh vào trước để chuẩn bị tiếp nhận các công sở, xí nghiệp, doanh trại và cùng canh gác với binh lính Pháp tại 35 vị trí. Trong quá trình bàn giao, phía Pháp có những biểu hiện thiếu thiện chí, gây khó khăn trong việc kiểm kê và lập biên bản. Tuy nhiên, nhờ sự phối hợp giữa các lực lượng của ta, việc chuẩn bị tiếp nhận cơ bản được thực hiện theo thỏa thuận.

Từ ngày 6 đến 8-10-1954, quân ta lần lượt mở rộng khu vực kiểm soát ở ngoại thành và tiến sát nội thành. Ngày 8-10, các đơn vị chia thành nhiều hướng tiến vào những vị trí bao quanh thành phố, từ đê La Thành, Nhật Tân, Cầu Giấy đến Ngã Tư Sở, Bạch Mai, Vĩnh Tuy. Ngày 9-10, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Tổng Tư lệnh ra mệnh lệnh gửi các đơn vị tiếp quản Thủ đô: “Nhiệm vụ của các đồng chí rất nặng nề, nhưng rất vẻ vang... Phải đoàn kết chặt chẽ với các lực lượng công an, tự vệ, đoàn kết chặt chẽ với đồng bào Thủ đô, giữ vững trật tự, an ninh của Thủ đô... Triệt để chấp hành 8 chính sách và 10 điều kỷ luật của Chính phủ, nêu cao kỷ luật của Quân đội nhân dân, yêu quý, tôn trọng và giúp đỡ nhân dân. Luôn luôn nâng cao cảnh giác, bồi dưỡng ý chí chiến đấu... sẵn sàng đập tan mọi âm mưu khiêu khích của bọn phá hoại”.

Cũng trong ngày 9-10-1954, Ủy ban Quân chính Hà Nội ra thông báo gửi đồng bào, chiến sĩ Thủ đô, khẳng định ý nghĩa lớn lao của thắng lợi kháng chiến và kêu gọi toàn dân chung sức xây dựng đất nước. Công nhân giữ gìn, khôi phục sản xuất; viên chức tiếp tục làm việc; học sinh, sinh viên trở lại trường; trí thức phát huy tài năng; tiểu thương, tiểu chủ và giới công thương nghiệp yên ổn kinh doanh, phục hồi sản xuất. Sĩ quan, binh lính chính quyền cũ đến ghi tên; nông dân đẩy mạnh sản xuất. Tính mạng, tài sản của ngoại kiều được bảo hộ.

Ngày 9-10, những đơn vị tiền trạm của ta tiến vào nội thành từ nhiều hướng, tiếp quản các vị trí trọng yếu như nhà ga, Phủ Toàn quyền, khu Đồn Thủy, khu Bờ Hồ, Phủ Thống sứ. Đến 16 giờ, những binh lính Pháp cuối cùng rút khỏi thành phố qua cầu Long Biên về phía Gia Lâm.

Hào khí Thủ đô ngày trở về

Xét về việc kiểm soát quân sự và quản lý thành phố, việc chuyển giao quyền kiểm soát Hà Nội đã hoàn thành vào ngày 9-10-1954. Ngày 10-10 là ngày diễn ra cuộc hành quân lịch sử của các lực lượng tiếp quản vào trung tâm thành phố và lễ chào cờ, mừng giải phóng với sự tham gia của đông đảo quần chúng nhân dân.

Sáng 10-10-1954, Hà Nội tràn ngập cờ hoa. Từ sáng sớm, người dân các khu phố, công sở, nhà máy, trường học đã tập trung dọc những tuyến đường bộ đội hành quân qua để chào đón đoàn quân chiến thắng. Các đơn vị Quân đội tiến vào thành phố theo nhiều hướng. Cánh quân hướng Tây Bắc gồm Trung đoàn Thủ Đô cùng đoàn cán bộ Thủ đô xuất phát từ Quần Ngựa, qua Kim Mã, Hàng Đẫy, Cửa Nam, Hàng Bông, Hàng Đào, Hàng Ngang rồi tiến vào khu vực thành Hà Nội. Cánh quân hướng Nam, Trung đoàn 36 và Trung đoàn 88 (Đại đoàn 308) từ Việt Nam Học xá (nay thuộc Đại học Bách khoa Hà Nội) qua Bạch Mai, Phố Huế, khu vực hồ Hoàn Kiếm rồi vào khu vực Đồn Thủy (nay là Bệnh viện Trung ương Quân đội 108) và khu Đấu Xảo (nay là Cung Văn hóa Lao động Hữu nghị Việt-Xô). Các lực lượng khác tiến vào thành phố từ những hướng đã được quy định, vừa thực hiện nhiệm vụ tiếp quản vừa bảo vệ các mục tiêu trọng yếu.

15 giờ ngày 10-10, lễ chào cờ được tổ chức trọng thể. Cờ đỏ sao vàng tung bay trên Cột cờ Hà Nội. Chủ tịch Ủy ban Quân chính thành phố Vương Thừa Vũ đọc Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào Thủ đô nhân ngày giải phóng. Trong lời kêu gọi, Người căn dặn đồng bào Hà Nội đoàn kết, góp sức với Chính phủ để xây dựng một Thủ đô “yên ổn, tươi vui và phồn vinh”.

Niềm vui của ngày 10-10 là niềm vui chiến thắng; là sự chuyển tiếp từ chiến tranh sang hòa bình, từ nhiệm vụ đánh giặc sang nhiệm vụ xây dựng. Dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Trung ương Đảng, Tổng Quân ủy, Bộ Tổng Tư lệnh, công tác tiếp quản, giải phóng Thủ đô Hà Nội được tiến hành nhanh, gọn, an toàn. Các doanh trại của quân đội Pháp, 129 công sở, xí nghiệp, bệnh viện, trường học được thu hồi nguyên vẹn. Sinh hoạt của nhân dân nhanh chóng được ổn định, trật tự trị an được bảo đảm; thông tin liên lạc và các hoạt động công cộng được giữ vững; gần 12.400 sĩ quan ngụy đã ghi tên ra trình diện. Các cơ quan được nhanh chóng tổ chức lại; sản xuất, kinh doanh được khôi phục; trường học, bệnh viện và các hoạt động văn hóa từng bước trở lại bình thường. Cuối tháng 10-1954, tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội cơ bản ổn định.

Việc tiếp quản Thủ đô cách đây hơn 7 thập kỷ để lại bài học sinh động về nghệ thuật lãnh đạo, tổ chức lực lượng, phát huy sức mạnh nhân dân, kết hợp đấu tranh với vận động, kết hợp sức mạnh quân sự với chính trị và ngoại giao, đồng thời nhanh chóng chuyển hóa thắng lợi thành ổn định và phát triển. Những bài học ấy, nay vẫn còn nguyên giá trị đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội, nhất là phát huy sức mạnh tổng hợp, củng cố đồng thuận xã hội, chủ động nắm bắt thời cơ đưa Thủ đô phát triển nhanh, bền vững, văn hiến, văn minh, hiện đại.

Nguyễn Đức Hiếu - Bạch Công Hoan
Khoa Chiến thuật-Chiến dịch, Học viện Chính trị

PV theo https://www.qdnd.vn