Nghệ thuật tạo lực, lập thế, tranh thời trong Cách mạng Tháng Tám và việc phát huy trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

Ngày 19-8-1945, người dân Hà Nội và các tỉnh lân cận kéo về quảng trường Nhà hát lớn Hà Nội, dự lễ mít tinh hưởng ứng cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền._Ảnh: Tư liệu.

Lực, thế, thời của dân tộc Việt Nam trong Cách mạng Tháng Tám

Lực, thế, thời là các yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với thắng lợi của dân tộc Việt Nam trong Cách mạng Tháng Tám. Để đối phó với thực dân, phát xít Pháp - Nhật, Đảng Cộng sản Việt Nam (từ tháng 10-1930 là Đảng Cộng sản Đông Dương), đứng đầu là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh trên cơ sở phân tích, đánh giá sâu sắc bối cảnh, triển vọng của cách mạng thế giới và tình hình trong nước, tương quan giữa các lực lượng để đề ra chiến lược và sách lược đúng đắn.

Yếu tố đầu tiên là “lực”, chính là lực lượng, là sức mạnh cần có để tiến hành cách mạng. Nếu như V.I. Lê-nin chủ yếu bàn đến lực lượng là công nhân, nông dân và binh lính. Quốc tế Cộng sản quan niệm lực lượng cách mạng là công nhân và nông dân, thì lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh khẳng định, lực lượng cách mạng là toàn thể dân tộc, là tất cả những người dân yêu nước, nguyện đấu tranh giành độc lập dân tộc, không phân biệt dân tộc, giai cấp, đảng phái… Người nói, cách mạng là sự nghiệp của quần chúng. Cách mạng muốn thành công phải đoàn kết được tất cả các lực lượng của dân tộc. Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp soạn thảo được thông qua tại Hội nghị thành lập Đảng đầu năm 1930 đã chủ trương tập hợp, đoàn kết tất cả các giai cấp, dân tộc trong mặt trận dân tộc thống nhất.

Tuy nhiên, quá trình chuẩn bị, xây dựng lực lượng cách mạng của Đảng tồn tại một số khác biệt trong quan điểm giữa lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc với Quốc tế Cộng sản và Đảng Cộng sản Đông Dương, bắt nguồn từ nguyên nhân chủ quan và khách quan, từ việc nhận thức và giải quyết mối quan hệ giữa vấn đề dân tộc và giai cấp. Từ Hội nghị Trung ương tháng 10-1930 đến hết năm 1940, trong quan điểm và chủ trương của Đảng, có nhiều thời điểm lại đặt ngang hàng vấn đề dân tộc và giai cấp, thậm chí nhấn mạnh đấu tranh giai cấp, chỉ coi lực lượng của cách mạng là công nhân, nông dân và các phần tử lao khổ ở thành thị, còn tiểu tư sản, địa chủ yêu nước, tư sản dân tộc là bộ phận ngả nghiêng, dao động, không được coi thuộc hàng ngũ cách mạng. Đến khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam (đầu năm 1941), tư tưởng, quan điểm đại đoàn kết dân tộc trong Cương lĩnh chính trị đầu tiên mới được hiện thực hóa thông qua việc thành lập Mặt trận Việt Nam độc lập đồng minh (Việt Minh), Hội Văn hóa cứu quốc, thành lập Đảng Dân chủ để đưa giới văn nghệ sĩ, trí thức, tiểu tư sản, tư sản dân tộc vào hàng ngũ cách mạng, tạo thành một lực lượng đông đảo toàn dân tộc.

Quá trình xây dựng lực lượng cách mạng cũng đồng thời là quá trình rèn luyện, đấu tranh lâu dài, gian khổ, nhiều hy sinh của Đảng qua các cao trào cách mạng 1930 - 1931, 1936 - 1939 và đặc biệt là giai đoạn đấu tranh trực tiếp giành chính quyền 1939 - 1945. Đảng Cộng sản Đông Dương ra đời và hoạt động trong bối cảnh lúc bấy giờ có rất nhiều đảng phái, các nhóm chính trị khác nhau theo chủ nghĩa quốc gia, chủ nghĩa cải lương hay các đảng phái thân chính quyền thực dân (Việt Nam Quốc dân Đảng, giáo phái Cao Đài, Đảng Lập hiến, các nhóm tờ-rốt-xkít…). Các đảng phái này đều ra sức tranh giành ảnh hưởng, lôi kéo quần chúng về phía mình. Do vậy, lực lượng ít nhiều bị phân tán.

Để khẳng định được vị trí, gây dựng ảnh hưởng, uy tín, trên cơ sở đó, đoàn kết, tập hợp quần chúng, Đảng chú trọng xây dựng đường lối chính trị đúng đắn, đấu tranh vì quyền lợi của nhân dân. Cán bộ, đảng viên của Đảng đã tiên phong, gương mẫu, không quản ngại gian khổ, hy sinh trong tuyên truyền, giác ngộ nhân dân, trực tiếp đấu tranh với kẻ thù và có không ít người đã anh dũng hy sinh; hàng nghìn đảng viên bị thực dân truy lùng, bắt bớ, giam cầm, tra tấn trong các nhà lao nhưng vẫn kiên cường, bất khuất giữ vững khí tiết cách mạng. Đây là những những tấm gương sống có sức cảm hóa, lay động sâu sắc đối với các tầng lớp nhân dân.

Trong cuộc đấu tranh vì các quyền dân sinh, dân chủ, đấu tranh chống phát xít, chống chiến tranh thế giới thứ hai và bọn phản động ở thuộc địa (1936 - 1939), Đảng Cộng sản Đông Dương đã chủ động đề xuất, kêu gọi các đảng phái lập Mặt trận Dân chủ. Phương châm của Đảng trong hợp tác với các đảng phái là cố gắng ở mức cao nhất để giảm bớt những bất đồng, cùng nhau hợp tác, giúp đỡ, ủng hộ lẫn nhau vì lợi ích của quần chúng nhân dân. Trong hợp tác với các đảng phái, lợi ích của nhân dân được đặt lên trên hết, trước hết và là nguyên tắc quan trọng nhất. Nhờ đó, Đảng ngày càng thu phục được nhân tâm, tập hợp được lực lượng. Với những khuyết điểm, hạn chế, đặc biệt là khuynh hướng cô độc, biệt phái tồn tại trong một bộ phận cán bộ, đảng viên, Đảng Cộng sản Đông Dương đã kịp thời tự phê bình, thẳng thắng thừa nhận khuyết điểm và kiên quyết khắc phục, sửa chữa.

Một điểm độc đáo là lực lượng trong Cách mạng Tháng Tám được xây dựng rất toàn diện, đồng bộ ở cả nông thôn và đô thị, rừng núi và đồng bằng, trong phạm vi cả nước, bao gồm lực lượng chính trị và lực lượng vũ trang, trong đó lực lượng chính trị là trước hết và quan trọng quyết định, trên cơ sở đó từng bước xây dựng, phát triển lực lượng vũ trang. Việc Đảng dự đoán đúng diễn biến của thời cuộc, sự thắng lợi của phe dân chủ chống phe phát xít là một căn cứ, cơ sở rất quan trọng để chuẩn bị các phương án, xây dựng căn cứ địa, hậu phương, lực lượng chính trị, trên cơ sở đó củng cố, rèn luyện, phát triển lực lượng vũ trang trước yêu cầu của cách mạng.

Yếu tố thứ hai là “thế”. Thế được hiểu là vị trí tạo thành điều kiện chung có lợi hay không có lợi trong một hoạt động nào đó của con người, ví như thế từ trên xuống hay từ dưới lên, ở trong ra hay ở ngoài vào; thế là phương của lực, cách bố trí của lực; là hướng vận động và tác động của lực. Thế còn được hiểu là tổng thể nói chung các mặt tạo nên sức mạnh hay điều kiện thuận lợi cho hoạt động của con người. Với cách hiểu như vậy, thế trong Cách mạng Tháng Tám là thế của một dân tộc đang khát khao mãnh liệt đứng dậy giành chính quyền chống thực dân Pháp, phát xít Nhật; thế của phong trào cách mạng giải phóng dân tộc đang lên cao, của phong trào đấu tranh vì các quyền dân sinh, dân chủ, tiến bộ xã hội; thế đang lên của các lực lượng dân chủ trong phe Đồng minh chống phát xít mà Việt Nam là một mắt xích quan trọng.

Ngay từ khi Chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra, phát xít Nhật vào Đông Dương (tháng 6-1940), đặc biệt là khi Đức tấn công Liên Xô (tháng 6-1941), không giống như một số đảng phái và các lực lượng khác a dua, bám theo đà thắng thế ban đầu của các lực lượng phát xít, Đảng Cộng sản Đông Dương đã xác định rõ lập trường, kiên quyết đứng về phe Đồng minh chống phát xít, ủng hộ Liên Xô. Đảng Cộng sản Đông Dương xác định, cuộc cách mạng Đông Dương là một bộ phận của cách mạng thế giới, của phe Đồng minh chống phát xít. Liên Xô là đội quân tiền phong trên mặt trận dân chủ, luôn sẵn sàng bảo vệ và giúp đỡ các dân tộc bị áp bức trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Do vậy, phải ủng hộ phe Đồng minh, ủng hộ Liên Xô. “Ủng hộ Liên Xô tức là tự cứu lấy mình”(1). Trong Thông cáo của Trung ương Đảng gửi các cấp bộ Đảng, ngày 21-12-1941, một lần nữa, Đảng nhấn mạnh “vô sản giai cấp Đông Dương và nhân dân Đông Dương ta phải đứng về phe dân chủ chống phát xít xâm lược… Cách mạng Đông Dương là bộ phận khả quan trong phong trào dân chủ chống phát xít quốc tế và Đảng ta có một sứ mệnh vĩ đại trong cuộc lãnh đạo cho nhân dân Đông Dương làm cách mạng dân tộc giải phóng, góp một phần lực lượng vào cuộc chiến đấu đánh đổ phát xít quốc tế và tiến lên giải thoát cho nhân loại khỏi ách tư bản chủ nghĩa”(2). Đảng dự đoán phe dân chủ sẽ giành được chiến thắng. “Nhật sẽ bị Anh, Mỹ, Tàu, Liên Xô và cách mạng ở Nhật và các thuộc địa Nhật đánh bại, cũng như ở bên Âu châu Đức, Ý sẽ bị tan rã vì Hồng quân Liên Xô và cách mạng Âu châu”(3).

Việc Đảng xác định rõ ngay từ đầu lập trường kiên định đứng về phe Đồng minh chống phát xít do Liên Xô đứng đầu và dự đoán đúng kết quả của Chiến tranh thế giới thứ hai đã tạo cho cách mạng một điểm tựa, niềm tin và quyết tâm to lớn. Và diễn biến của Chiến tranh thế giới thứ hai theo đúng dự đoán của Đảng. Phe dân chủ liên tiếp giành được thắng lợi trước phe phát xít đã tạo nên tình thế vô cùng thuận lợi cho dân tộc Việt Nam. Theo đà thắng lợi của phe Đồng minh, ở vị thế chính nghĩa của các lực lượng dân chủ chống phát xít, của một dân tộc bị áp bức, bóc lột đang vùng lên đấu tranh chống kẻ thù xâm lược, Đảng Cộng sản Đông Dương đã lãnh đạo toàn dân tộc đứng lên làm cuộc cách mạng đánh đổ ách thống trị của phát xít Nhật, giành chính quyền trong cả nước, đứng ở vị thế làm chủ đất nước để đón quân Đồng minh vào giải giáp quân Nhật.

Thế của Cách mạng Tháng Tám không đơn thuần là thế trận, mà còn là mô hình khởi nghĩa. Nếu như trong Công xã Pari là mô hình từ đô thị tiến ra nông thôn; cách mạng Trung Quốc thường áp dụng mô hình “lấy nông thôn bao vây thành thị”, còn trong Cách mạng Tháng Tám là thế tổng hợp của các mô hình khởi nghĩa, cả từ trên xuống dưới và từ dưới lên. Có 28 tỉnh khởi nghĩa bắt đầu từ xã, huyện rồi kết thúc ở tỉnh lỵ, thị xã hoặc từ ngoại thành vào nội thành; có 24 tỉnh thuộc Nam Bộ và miền Nam Trung Bộ khởi nghĩa bắt đầu từ thành phố, thị xã rồi lan về các làng xã thôn quê; có 7 tỉnh thì thành thị và nông thôn cùng khởi nghĩa một ngày(4). Tuy nhiên, hình thái khởi nghĩa chung nhất là toàn dân nổi dậy đồng loạt và gần như đồng thời trong cả nước. Tính chất khởi nghĩa toàn dân sâu sắc của tổng khởi nghĩa được quy định từ đường lối chính trị đoàn kết dân tộc của Đảng và Hồ Chí Minh. Khởi nghĩa toàn dân và tiến hành đồng loạt tạo ra sức mạnh “dời non lấp biển” đáp ứng yêu cầu chính trị giành chính quyền trước khi quân Đồng minh vào Đông Dương. Mô hình khởi nghĩa trong Cách mạng Tháng Tám cho thấy, trong đường lối, chủ trương của Đảng cũng như trong thực tiễn phong trào cách mạng ở các địa phương không có vấn đề “lấy nông thôn bao vây thành thị”.

Yếu tố thứ ba là “thời”. Thời là thời cơ. Các nhà yêu nước tiền bối cho rằng, thời cơ là do ý trời, đó là khách quan mang lại, nhưng với Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Đông Dương thì lại cho rằng, thời cơ không tự nó đến, chủ yếu do ta chuẩn bị lấy. Rất coi trọng thời cơ, nhưng không thụ động, không trông đợi hoàn toàn vào thời cơ theo kiểu quả sung nó rơi vào miệng; Đảng chủ động dự đoán, chuẩn bị đón bắt khi thời cơ đến; đồng thời, cũng rất bình tĩnh, không nóng vội khi thời cơ chưa đến. Khởi nghĩa Bắc Sơn, Nam Kỳ thất bại là do thời cơ chưa đến.

Quán triệt quan điểm và phương châm đó, Đảng Cộng sản Đông Dương ngay từ khi Chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra đã dự đoán “hoàn cảnh Đông Dương sẽ tiến bước đến vấn đề giải phóng dân tộc”. Hội nghị Trung ương 8 tháng 5-1941 phân tích nguồn gốc và triển vọng của cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai, nhận định rất sáng suốt rằng, phát xít Đức sẽ đánh Liên Xô, chiến tranh Thái Bình Dương sẽ bùng nổ; cuộc chiến tranh do bọn đế quốc phát xít gây ra sẽ tàn sát loài người một cách ghê gớm, nhưng sẽ làm cho bọn đế quốc suy yếu và phong trào cách mạng thế giới sẽ phát triển mau chóng; phe Đồng minh chống phát xít mà Liên Xô là trụ cột nhất định sẽ thắng lợi, phe phát xít nhất định sẽ bại. Hội nghị dự đoán: “Nếu cuộc đế quốc chiến tranh lần trước đã đẻ ra Liên Xô, một nước xã hội chủ nghĩa thì cuộc đế quốc chiến tranh lần này sẽ đẻ ra nhiều nước xã hội chủ nghĩa, sẽ do đó mà cách mạng nhiều nước thành công”(5). Hội nghị còn nhận định rằng, cuộc cách mạng Đông Dương là một bộ phận của cách mạng thế giới và phong trào dân chủ chống phát xít. Vận mệnh của các dân tộc Đông Dương gắn liền với vận mệnh của Liên Xô, đồng thời cũng gắn liền với cách mạng Trung Quốc.

Việc Liên Xô và quân Đồng minh liên tiếp giành được chiến thắng trước quân phát xít Đức - Ý - Nhật là một điều kiện quốc tế vô cùng thuận lợi cho dân tộc Việt Nam. Đặc biệt, ngày 14-8-1945, phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh vô điều kiện, cơ hội nghìn năm có một cho dân tộc Việt Nam đã đến. Ở Đông Dương, phát xít Nhật hoang mang dao động cực độ. Tình thế vô cùng khẩn cấp. Nhân dân Việt Nam phải giành lấy chính quyền từ tay phát xít Nhật bằng một cuộc chạy đua nước rút cuối cùng tính từng ngày, từng giờ trước khi quân Đồng minh kéo vào Đông Dương. Lúc này “dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập”. Ngày 13-8-1945, nhận được tin phát xít Nhật bại trận và sắp đầu hàng Đồng minh, Hội nghị toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào đã nhận định “cơ hội rất tốt cho ta giành quyền độc lập đã tới” và quyết định phát động toàn dân khởi nghĩa giành chính quyền trước khi quân Đồng minh vào Việt Nam, đứng ở vị trí làm chủ nước nhà mà tiếp quân Đồng minh, thành lập Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc. 23 giờ cùng ngày, Ủy ban Khởi nghĩa ra Quân lệnh số 1, hạ lệnh Tổng khởi nghĩa. Ngày 16-8-1945, Quốc dân Đại hội họp tại Tân Trào, có 60 đại biểu đại diện cho các đảng phái chính trị, các đoàn thể, các dân tộc, các tôn giáo trên khắp mọi miền đất nước và một số đại biểu Việt kiều từ nước ngoài cũng tham dự. Đại hội tán thành chủ trương phát động tổng khởi nghĩa của Đảng Cộng sản Đông Dương, thông qua lệnh khởi nghĩa của Tổng bộ Việt Minh và mười chính sách lớn của Việt Minh, cử ra Ủy ban dân tộc Giải phóng Việt Nam, tức Chính phủ lâm thời, do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch.

Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi Thư kêu gọi đồng bào cả nước “Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc ta đã đến. Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy đem sức ta mà tự giải phóng cho ta… Chúng ta không thể chậm trễ. Tiến lên! Tiến lên! Dưới lá cờ Việt Minh, đồng bào hãy dũng cảm tiến lên!”.

Toàn dân Việt Nam triệu người như một, đoàn kết, thống nhất, tiến công anh dũng, sáng tạo tuyệt vời đã nhất tề nổi dậy với khí thế long trời lở đất khắp từ Bắc chí Nam, đập tan gông xiềng nô lệ, giành lấy chính quyền, làm chủ vận mệnh dân tộc. Tổng khởi nghĩa trong cả nước nổ ra và kết thúc thắng lợi chỉ trong khoảng 15 ngày, nhanh, gọn và ít đổ máu.

Như vậy, để tiến hành tổng khởi nghĩa, giành chính quyền, Đảng đã chủ động dự báo đúng thời gian xuất hiện và hình thái lộ diện của thời cơ; chuẩn bị sẵn sàng cho thời cơ và không nóng vội khi thời cơ chưa đến. Khi thời cơ đến, thì quyết đoán tiến hành khởi nghĩa, tranh được thời cơ, đồng thời đẩy lùi nguy cơ. Thời cơ trong Cách mạng Tháng Tám tồn tại chỉ trong khoảng thời gian rất ngắn, bắt đầu từ khi Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng cho đến khi quân Đồng minh vào tước khí giới quân Nhật trên đất nước ta theo Hiệp định Pô-xđam. Nếu không tranh được thời cơ, cách mạng rất khó thành công hoặc nếu thành công thì chắc chắn sẽ phải đổ máu, hy sinh nhiều người, nhiều của. Chỉ có có thể giành chính quyền trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó. Đầu tháng 9-1945, khi quân Đồng minh tiến vào Việt Nam để giải giáp quân Nhật, họ buộc phải chấp nhận một thực tế rằng đã có một nhà nước, một chính phủ cách mạng do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu, đã vùng lên giành chính quyền từ tay phát xít Nhật. Chính quyền đó đã tuyên ngôn trước nhân dân trong nước và thế giới về thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và biểu thị quyết tâm bảo vệ nền độc lập, tự do vừa giành được. Đó chính là nghệ thuật dự đoán, nắm bắt và chớp thời cơ của Đảng trong đấu tranh giành chính quyền.

Cách mạng Tháng Tám thành công đã đánh đổ ách thống trị của chủ nghĩa thực dân, phát xít hơn 80 năm trên đất nước Việt Nam và chế độ phong kiến tồn tại hàng nghìn năm, đưa dân tộc Việt Nam bước vào kỷ nguyên độc lập, dự do. Ngày 2-9-1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đây là thành quả vĩ đại của dân tộc sau một quá trình đấu tranh gian khổ, đầy hy sinh. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám là tổng hòa của những nhân tố chủ quan và khách quan, trong nước và quốc tế, trong đó nhân tố chủ quan giữ vai trò quyết định, đặc biệt là việc tạo lực, lập thế, tranh thời trong đấu tranh giành chính quyền.

Ngày 16-8-2025, Tổng Bí thư Tô Lâm gặp mặt cán bộ công an cấp cao nghỉ hưu nhân 80 năm Ngày Cách mạng Tháng Tám, 80 năm Ngày truyền thống Công an nhân dân Việt Nam _Ảnh: TTXVN

Vận dụng bài học của cuộc Cách mạng Tháng Tám trong kỷ nguyên đất nước vươn mình

Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã để lại những bài học vô giá trên nhiều vấn đề, phương diện trong quá trình xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước, nhất là trong bối cảnh dân tộc Việt Nam đang bước vào ngưỡng cửa của kỷ nguyên vươn mình, với rất nhiều cơ hội, thuận lợi đan xen với không ít khó khăn, thách thức.

Cơ hội, thuận lợi là xu thế hòa bình, hợp tác, hội nhập cùng phát triển vẫn là dòng chủ lưu trong quan hệ quốc tế; là sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, đặc biệt là Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã làm thay đổi một cách nhanh chóng và toàn diện đời sống chính trị - xã hội... Ở trong nước, Việt Nam có môi trường chính trị - xã hội ổn định, đường lối, chính sách đối ngoại rộng mở, đa dạng hóa, đa phương hóa, tích cực, chủ động hội nhập quốc tế sâu rộng, toàn diện; nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ngày càng hoàn thiện. Đất nước đang ở thời kỳ "dân số vàng", với mục tiêu và khát vọng phát triển mạnh mẽ; Đảng và Nhà nước đã và đang có nhiều chủ trương, chính sách, thể chế tạo điều kiện để huy động, phát huy mọi thành phần kinh tế, lực lượng xã hội và toàn dân tộc đóng góp vào quá trình phát triển. Đặc biệt, sau 40 năm tiến hành công cuộc đổi mới, Việt Nam chưa bao giờ có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế như ngày nay…

Bên cạnh cơ hội, thuận lợi, Việt Nam đang đứng trước những khó khăn, thách thức to lớn phải vượt qua. Bốn nguy cơ mà Hội nghị đại biểu giữa nhiệm kỳ khóa VII năm 1994 xác định đến nay vẫn còn, có nguy cơ đã được giảm thiểu, nhưng cũng có nguy cơ ngày càng hiện hữu; đồng thời cũng xuất hiện những nguy cơ mới, rõ nhất là nguy cơ đất nước rơi vào "bẫy thu nhập trung bình" và nguy cơ “nhóm lợi ích tiêu cực”.  Tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” vẫn đang âm ỉ diễn ra; tham nhũng, lãng phí, tiêu cực vẫn chưa được đẩy lùi… Trong khi đó, tình hình quốc tế tiếp tục diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó lường, khó đoán định; cạnh tranh, tranh giành ảnh hưởng giữa các quốc gia, nhất là các trung tâm quyền lực diễn ra gay gắt; xung đột, tranh chấp  biên giới lãnh thổ, biển, đảo gia tăng ở nhiều khu vực, có nguy cơ đẩy nhân loại vào một cuộc chiến tranh thế giới mới…

Bối cảnh đó đã tác động rất sâu sắc đến mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và kế hoạch, mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số. Việt Nam có tận dụng được thời cơ, đẩy lùi được nguy cơ đưa đất nước trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045, sánh vai với các cường quốc năm châu như mong ước của Chủ tịch Hồ Chí Minh hay không đòi hỏi phải tiến hành tổng thể các giải pháp, trong đó việc vận dụng bài học về tạo lực, lập thế, tranh thời của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 vào công cuộc xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước là vấn đề thời sự, có ý nghĩa chiến lược. Theo đó, cần tập trung vào các vấn đề sau:

Thứ nhất, cần phải xây dựng được khối đại đoàn kết toàn dân tộc vững chắc. Đoàn kết dân tộc là vấn đề có ý nghĩa chiến lược, quyết định sự thành bại của quốc gia - dân tộc. Nhìn từ cuộc Cách mạng Tháng Tám, nếu Đảng Cộng sản Đông Dương không đoàn kết, tập hợp được lực lượng toàn dân tộc thì sẽ không có tổng khởi nghĩa, không thể khuất phục được kẻ thù và giành thắng lợi nhanh, gọn, ít đổ máu. Tinh thần, hào khí của cuộc Cách mạng Tháng Tám cần được kế thừa, vận dụng, phát huy trong bối cảnh mới.

Trong thời kỳ hòa bình, xây dựng, phát triển đất nước, xã hội có nhiều giai cấp, tầng lớp với những quan điểm, nhận thức, lợi ích, mục tiêu khác nhau; đồng thời, sự phân hóa giàu nghèo giữa các tầng lớp ngày càng lớn hơn, tạo nên những rào cản cho xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Điều đó đòi hỏi Đảng Cộng sản Việt Nam cần tiếp tục nghiên cứu, kế thừa, bổ sung, phát triển truyền thống đại đoàn kết toàn dân tộc, đặc biệt là tư tưởng Hồ Chí Minh để xây dựng chiến lược đại đoàn kết phù hợp với yêu cầu, điều kiện mới. Nội hàm của đại đoàn kết rất rộng lớn, gồm đoàn kết toàn dân, đoàn kết quốc tế, đoàn kết với người Việt Nam ở nước ngoài; trong đó đoàn kết trong nội bộ Đảng có ý nghĩa quyết định. Đây là cơ sở, hạt nhân để đoàn kết toàn dân tộc.

Để tập hợp, đoàn kết toàn dân tộc, cần dựa trên điểm tương đồng, một mẫu số chung đó là xây dựng nước Việt Nam hoà bình, độc lập, dân chủ , giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội; sẵn sàng gạt bỏ mọi thành kiến, bất đồng để thành thật hợp tác, đặt lợi ích quốc gia - dân tộc lên trên hết, trước hết.

Thứ hai, xây dựng sức mạnh tổng hợp quốc gia ngày càng lớn mạnh. Đó là tổng thể "sức mạnh cứng" và "sức mạnh mềm" của dân tộc Việt Nam trong tương quan với các quốc gia - dân tộc khác, bao gồm sức mạnh kinh tế, quốc phòng - an ninh, khoa học - công nghệ, văn hóa, giáo dục, đối ngoại, sự vững mạnh của hệ thống chính trị… Đây là các điều kiện, yếu tố bảo đảm để đất nước giữ được độc lập, tự chủ, không bị phụ thuộc, chi phối, tác động bởi các quốc gia khác; đồng thời vượt qua được khó khăn, thách thức, nguy cơ trong quá trình phát triển.

Nếu như trong Cách mạng Tháng Tám, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến việc xây dựng lực lượng chính trị và lực lượng vũ trang lớn mạnh để khi thời cơ đến kịp thời chớp lấy phát động toàn dân tổng khởi nghĩa giành chính quyền, thì trong thời kỳ hòa bình, việc xây dựng sức mạnh tổng hợp quốc gia để bảo vệ hòa bình, nền độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ Đảng, Nhà nước và nhân dân trước nguy cơ từ bên trong và sự chống phá của các thế lực từ bên ngoài. Không một quốc gia - dân tộc nào có thể đứng vững và phát triển nếu không tự xây dựng thực lực cho mình. Bài học từ lịch sử đã minh chứng cho điều này.

Xây dựng sức mạnh tổng hợp quốc gia lớn mạnh chính là xây dựng thực lực. Đây là một quá trình lâu dài, cần một chiến lược, tầm nhìn và kế hoạch hành động rất căn cơ bài bản với quyết tâm chính trị cao của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân, trong đó đội ngũ lãnh đạo Đảng và Nhà nước giữ vai trò quyết định. Việc hiện thực hóa hai mục tiêu 100 năm của đất nước chính là góp phần xây dựng tiềm lực, sức mạnh tổng hợp quốc gia của Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Thứ ba, thực hiện chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa, là thành viên tích cực, chủ động, có trách nhiệm trong cộng đồng quốc tế. Việt Nam phải kiên định quan điểm, phương châm, nguyên tắc trong chính sách đối ngoại, thực hiện chính sách quốc phòng "bốn không" (không tham gia liên minh quân sự; không liên kết với nước này để chống nước kia; không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống lại nước khác; không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế); bảo vệ các nguyên tắc trong quan hệ quốc tế.

Trong bối cảnh tình hình thế giới diễn biến rất nhanh chóng, phức tạp, khó lường; cạnh tranh chiến lược diễn ra gay gắt, xu hướng phân cực, phân chia ảnh hưởng ngày càng rõ hơn, Việt Nam cần phải giữ vững phương châm, nguyên tắc, đồng thời linh hoạt, mềm dẻo trong xử lý các mối quan hệ quốc tế, bảo đảm lợi ích quốc gia - dân tộc trên cơ sở hài hòa với các lợi ích của các bên. Phải kiên quyết đứng về phía chính nghĩa, với các giá trị căn bản, nòng cốt trong quan hệ quốc tế, không ngả nghiêng, dao động đánh mất giá trị, bản sắc dân tộc. Phải phát huy bài học của cuộc Cách mạng Tháng Tám - đó là kiên quyết đứng về phía chính nghĩa, đứng về phe dân chủ chống phát xít.

Việt Nam cần tham góp nhiều hơn, thể hiện là thành viên tích cực, chủ động, có trách nhiệm trong quan hệ quốc tế. Quá trình đổi mới, phát triển đất nước sau 40 năm với những thành tựu to lớn làm cho vị thế, uy tín của đất nước được nâng cao trên trường quốc tế, cũng là điều kiện để Việt Nam có được tiếng nói lớn hơn, trọng lượng hơn trong các vấn đề quốc tế. Khi một quốc gia tích cực, chủ động, hành xử có trách nhiệm trong quan hệ quốc tế thì uy tín, vị thế, vai trò, ảnh hưởng sẽ được gia tăng.

Thứ tư, Việt Nam phải nắm bắt được thời cơ, điều kiện thuận lợi của bối cảnh quốc tế và trong nước để đẩy nhanh quá trình phát triển nhanh và bền vững, nhất là sự phát triển của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, trí tuệ nhân tạo, kỷ nguyên số, của xu thế hòa bình, hợp tác, toàn cầu hóa, quốc tế hóa mạnh mẽ... Đây là cơ hội đối với tất cả các quốc gia - dân tộc, nhưng chỉ quốc gia nào có tầm nhìn, xây dựng được một thể chế, chính sách đúng đắn, có khát vọng phát triển, đặc biệt là lựa chọn được đội ngũ lãnh đạo có tâm, có tầm, có tài, vì sự phát triển của đất nước mới nắm bắt được thời cơ và đưa đất nước bứt phá đi lên. Nhiều quốc gia đã thành công trong quá trình phát triển và cũng có không ít bài học thất bại cần được nghiên cứu, vận dụng phù hợp vào Việt Nam.

Ở trong nước, Việt Nam cũng có những điều kiện hết sức thuận lợi đó là chính trị - xã hội ổn định, môi trường đầu tư, kinh doanh ngày càng thông thoáng, nguồn nhân lực dồi dào, tài nguyên thiên nhiên phong phú, đặc biệt là khát vọng phát triển mạnh mẽ… Chưa bao giờ như lúc này, Việt Nam có những thuận lợi rất căn bản. Để đất nước cất cánh, vươn mình, hơn lúc nào hết phải huy động được nguồn lực, trí tuệ của hơn 100 triệu người Việt Nam và cộng đồng khoảng 6 triệu kiều bào đang sinh sống, làm việc ở nước ngoài; kết hợp sức mạnh dân tộc và thời đại. Phải có các chính sách, thể chế đột phá để khơi thông điểm nghẽn, huy động được nguồn lực từ các thành phần kinh tế và mỗi người dân đóng góp vào quá trình phát triển. Làm được điều đó, chính là chúng ta đang vận dụng và phát huy bài học về tạo lực, lập thế, tranh thời của cuộc Cách mạng Tháng Tám trong quá trình xây dựng, bảo vệ, phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

PGS, TS Nguyễn Ngọc Hà - TS Nguyễn Văn Chung
Phó Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản - Tạp chí Cộng sản

PV theo nguồn: https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/nghe-thuat-tao-luc-lap-the-tranh-thoi-trong-cach-mang-thang-tam-va-viec-phat-huy-trong-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc

-------------------------

(1) Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t. 7, tr. 189
(2) Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t. 7, tr. 239 - 240
(3) Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t. 7, tr. 241
(4) Xem: Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng Trung ương: Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1971, tr. 133 - 134
(5) Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t. 7, tr. 100