Di sản tư tưởng vượt thời gian

Hình ảnh Karl Marx và bộ Tư bản luận.

Trong suốt cuộc đời, Karl Marx đã dành trọn tâm huyết để phân tích cách thức vận hành của các hệ thống kinh tế và tác động của chúng tới cấu trúc xã hội. Ông cho rằng chủ nghĩa tư bản tạo ra sự phân hóa sâu sắc giữa các giai cấp, đặc biệt là giữa giai cấp lao động và những người sở hữu tư liệu sản xuất. Những luận điểm này không chỉ góp phần lý giải các mâu thuẫn nội tại của xã hội công nghiệp mà còn trở thành nền tảng cho nhiều lý thuyết và phong trào chính trị sau này.     

Đến nay, khi thế giới vẫn đang đối mặt với các vấn đề như bất bình đẳng gia tăng, biến động thị trường lao động hay khủng hoảng kinh tế, khủng hoảng khí hậu, các phân tích của Marx tiếp tục được viện dẫn như một công cụ lý luận quan trọng để nhận diện và lý giải thực tiễn. Nhiều học giả cho rằng, chừng nào phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa còn tồn tại, chừng đó tư tưởng của Marx vẫn giữ vai trò như một “tấm gương phản chiếu” những vấn đề cốt lõi của xã hội hiện đại.

Không chỉ dừng lại ở vai trò nhà kinh tế học, Karl Marx còn là triết gia, nhà báo, nhà sử học và nhà lý luận chính trị có ảnh hưởng sâu rộng. Tư tưởng của ông đã được tiếp thu, phát triển, điều chỉnh và tranh luận qua nhiều thế hệ, hình thành nên các trường phái học thuật đa dạng.

Cựu Chủ tịch đảng Dân chủ Xã hội Đức (SPD) Andrea Nahles nhận định rằng Karl Marx là một trong những trí thức tiên phong quan trọng nhất của phong trào công nhân. Theo bà, các phân tích của Marx không chỉ có ý nghĩa trong lịch sử mà còn có thể được vận dụng để định hình các quá trình chuyển đổi hiện nay, trong đó có chuyển đổi số và cải thiện điều kiện sống cho người lao động.

Trước những diễn biến phức tạp và khó lường trên thế giới hiện nay, các luận điểm phê phán của Marx đối với chủ nghĩa tư bản càng được nhìn nhận lại với nhiều góc độ mới. Không ít nhà nghiên cứu cho rằng, những cảnh báo của ông về xu hướng tích tụ của cải và sự mất cân bằng xã hội đang trở nên rõ nét hơn trong thời đại toàn cầu hóa.

Khái niệm “chủ nghĩa duy vật lịch sử” do Marx và Friedrich Engels phát triển đã mở ra cách tiếp cận mới trong việc nghiên cứu xã hội, được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như xã hội học, giáo dục học, tâm lý học, luật học hay nghiên cứu văn hóa.

Trong các tác phẩm của Marx, “Tư bản luận” (Das Kapital) được coi là công trình có ảnh hưởng sâu rộng nhất. Trong hơn 150 năm qua, ít có tác phẩm khoa học xã hội nào tạo ra nhiều tranh luận học thuật và tác động đến đời sống chính trị – kinh tế như vậy. Không chỉ phân tích cơ chế vận hành của chủ nghĩa tư bản, “Tư bản luận” còn đưa ra những dự báo về xu hướng phát triển của hệ thống này. Tác phẩm đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều phong trào công nhân, các cuộc cách mạng xã hội và các phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới.

Đáng chú ý, bản thảo gốc của “Tư bản luận” đã được Tổ chức Giáo dục, Khoa học, Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản Tài liệu thế giới, khẳng định giá trị lịch sử và học thuật đặc biệt của công trình này.

Năm 2022, Bảo tàng Lịch sử Berlin đã tổ chức một cuộc triển lãm chỉ ra nhiều khía cạnh cho thấy tư tưởng của Karl Marx vẫn mang tính thời sự sâu sắc, trong đó đề cập tới các vấn đề xã hội, cách mạng và giai cấp, về sự biến động, bất ổn của "tính hiện đại", về nguy cơ đối với môi trường và sinh thái của việc khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức. Triển lãm cũng cho thấy rõ hơn ý nghĩa tư tưởng của Karl Marx trong đời sống hiện đại.

Trước hết, vai trò của Jenny Marx – người bạn đời đồng hành cùng ông – được đánh giá là yếu tố quan trọng góp phần vào thành công của Marx. Không chỉ là người hỗ trợ, bà còn là nhà báo, người phản biện và cộng sự trong nhiều công trình, thể hiện hình ảnh một trí thức nữ tiêu biểu của thời đại. Bà đã tranh luận với ông và nhà báo kiêm triết gia Friedrich Engels và cộng tác trong việc tạo ra "Tuyên ngôn Cộng sản". Trong bản viết tay duy nhất còn sót lại của cuốn sách nhỏ này, bà đã viết những dòng đầu tiên.

Thứ hai, Marx và Engels đã góp phần thúc đẩy yêu cầu về ngày làm việc 8 giờ – một trong những nền tảng quan trọng của quyền lợi người lao động ngày nay.

Thứ ba, tư tưởng của Marx tiếp tục truyền cảm hứng cho các phong trào xã hội hiện đại, tiêu biểu như phong trào “Chiếm đóng Phố Wall” năm 2011, phản đối bất bình đẳng kinh tế và sự tập trung của cải.
Thứ tư, nhiều nhà kinh tế đương đại vẫn tiếp tục kế thừa và phát triển các luận điểm của Marx. Điển hình là nhà kinh tế học Thomas Piketty với công trình "Tư bản trong thế kỷ XXI" (Capital in the Twenty-First Century), trong đó phân tích sâu sắc vấn đề bất bình đẳng toàn cầu dựa trên nền tảng lý luận của Marx.

Cuối cùng, tư tưởng của Marx đã ảnh hưởng đến nhiều phong trào chính trị và xã hội trên toàn thế giới, góp phần định hình các hệ thống chính trị và các cuộc tranh luận lớn trong thế kỷ XX và XXI.
Tư tưởng của Karl Marx tiếp tục được nhìn nhận như một nguồn tham chiếu quan trọng khi thế giới đối mặt với những thách thức dai dẳng của xã hội, từ bất bình đẳng, khủng hoảng khí hậu, biến động kinh tế và chuyển đổi công nghệ. Không chỉ là nhà phê bình sâu sắc của chủ nghĩa tư bản, Marx còn là người đặt ra những câu hỏi lớn về công bằng xã hội, phân phối của cải và vai trò của con người trong hệ thống kinh tế. Chính những câu hỏi này tiếp tục định hình các cuộc thảo luận học thuật và chính sách trên toàn cầu.

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua, nhưng di sản tư tưởng của Karl Marx vẫn không ngừng được nghiên cứu, tranh luận và vận dụng. Điều đó cho thấy sức sống bền bỉ của một hệ tư tưởng không chỉ gắn với một thời đại, mà còn tiếp tục đồng hành cùng những biến chuyển của thế giới hiện đại.

Thu Hằng 
(PV theo TTXVN)