Chiến tranh nhận thức và tư duy mới về an ninh quốc gia - Bài 1: Phía sau những cái “bẫy” của chiến tranh nhận thức

Thao túng nhận thức không chỉ là tin giả

Thuật ngữ “chiến tranh nhận thức” xuất hiện và được một số nhà nghiên cứu quốc tế sử dụng trong những năm gần đây, đồng thời với sự phát triển mạnh mẽ của kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo. Từ những rung chấn thời cuộc, biến động nhanh chóng và khó lường của địa chính trị quốc tế và những thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng gay gắt, các nhà nghiên cứu đã lên tiếng cảnh báo về một hình thái chiến tranh phi quân sự nhưng vô cùng nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia, nhất là đối với những quốc gia đang phát triển, vừa và nhỏ.

Chiến tranh nhận thức có nhiều cách hiểu, tùy thuộc vào góc tiếp cận và phương diện nghiên cứu. Tuy nhiên, hiểu một cách khái quát thì chiến tranh nhận thức là một hình thái mới của "diễn biến hòa bình", được các thế lực thù địch sử dụng tổng hợp các phương thức, giải pháp nhằm thao túng tâm lý, cảm xúc con người, làm thay đổi tư tưởng, hệ giá trị văn hóa và niềm tin xã hội. Trong bài phát biểu quan trọng mang tính định hướng, chỉ đạo lực lượng An ninh nhân dân trong giai đoạn mới như đã dẫn, người lãnh đạo cao nhất Đảng, Nhà nước ta đã chỉ rõ, chiến tranh nhận thức là một hình thái mới, đặt trong mối quan hệ tương tác với các hình thái khác, như: Chiến tranh mạng, chiến tranh thông tin, chiến tranh thương mại. Sự phát triển của các hình thái chiến tranh mới đến từ các không gian mới, đặt nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia trước những yêu cầu mới, nhiệm vụ mới cao hơn, quan trọng hơn, đối diện với những thách thức lớn hơn và ngày càng gay gắt. 

 Bộ đội, dân quân và công an phối hợp tuần tra khu vực biên giới. Ảnh: DUY HIỂN/qdnd.vn.

Sự xuất hiện của chiến tranh nhận thức do các thế lực thù địch áp dụng và đẩy mạnh đang làm gia tăng các cách thức, nguy cơ tác động vào an ninh quốc gia. Mục tiêu của chúng không dừng ở việc tạo ra thông tin sai lệch mà sâu xa hơn là tác động vào cách con người nhận biết sự việc, hình thành thái độ và lựa chọn hành động. Những tác động ấy đan xen với các vấn đề về kinh tế, xã hội, văn hóa, an ninh mạng..., tạo hiệu ứng cộng hưởng, làm gia tăng hoài nghi, gây bất an và suy giảm niềm tin xã hội vào các chính sách vĩ mô của đất nước.

Chính từ đặc điểm đa không gian, đa hình thái nên các phương thức, thủ đoạn thao túng nhận thức xã hội do các thế lực thù địch “bài binh bố trận” diễn ra rất tinh vi, ở mọi cấp độ, mọi lúc, mọi nơi. Tuy nhiên, nó lại không dễ để lực lượng làm công tác tuyên truyền, bảo vệ an ninh điểm mặt, chỉ tên, chỉ cho dân thấy, nói cho dân hiểu, củng cố niềm tin và trận địa tư tưởng lòng dân. Trong lúc chiến tranh nhận thức vẫn còn là một khái niệm xa lạ với phần đông đời sống xã hội thì những cái “bẫy” của nó đã giăng sẵn, đầy rẫy xung quanh ta, sẵn sàng dẫn dụ cảm xúc, đưa chúng ta sập bẫy nhận thức.

Đơn cử, những ngày gần đây, diễn biến bất thường của thời tiết, mưa lớn đã gây ngập lụt diện rộng tại nhiều tỉnh, thành phố miền Bắc, miền Trung. Những diễn biến bất thường của thiên nhiên trong môi trường biến đổi khí hậu không phải là chuyện lạ, cũng không là thách thức riêng của một quốc gia nào mà là vấn đề của toàn cầu, là thách thức của thời đại. Tuy nhiên, qua lăng kính của những tổ chức, cá nhân mang tư tưởng thù địch, nó trở thành đề tài để thao túng nhận thức xã hội về những chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và hiệu lực, hiệu quả quản trị vĩ mô. Theo đó, trên nhiều tài khoản số, người ta vin vào những thách thức an ninh phi truyền thống dạng này để tuyên truyền xuyên tạc về công tác quy hoạch, kêu gọi người dân biểu tình phản đối các dự án trọng điểm quốc gia, gây hoài nghi về mục tiêu tăng trưởng hai con số và các chính sách an sinh xã hội.

Những dạng thao túng nhận thức tương tự cũng diễn biến phức tạp trong môi trường văn hóa, văn học nghệ thuật. Thay vì phê bình học thuật một tác phẩm cụ thể, họ lại vin vào đó để thổi phồng, xổ toẹt, lèo lái dư luận xã hội phủ nhận cả nền văn học. Rộng hơn, ở tầm đối ngoại quốc gia, những chuyến thăm cấp cao của lãnh đạo Đảng, Nhà nước đến các quốc gia để mở rộng quan hệ hợp tác chiến lược, qua lăng kính của các chiêu bài chiến tranh nhận thức, lập tức bị xuyên tạc, bóp méo, bôi đen nhằm hạ bệ uy tín lãnh đạo, hạ thấp vị thế quốc gia, dân tộc...

Từ hiện thực đời sống xã hội, có thể thấy, các hình thái chiến tranh mới không hình thành riêng lẻ mà có sự liên kết, tác động qua lại lẫn nhau, trong đó chiến tranh nhận thức vừa là phương tiện, vừa là mục tiêu đánh mạnh vào niềm tin xã hội.

Nếu như trước đây, tin giả được hiểu một cách cơ học là những tin tức bịa đặt, vu khống nhằm gây hoang mang dư luận thì nay, cái gọi là tin giả được thực hiện tinh vi hơn nhiều, biểu hiện đa dạng, phức tạp hơn nhiều và rất khó nhận diện trực tiếp. Xin nhắc lại để bạn đọc dễ hình dung. Ở giai đoạn đất nước bị đại dịch Covid-19 tấn công, tin giả xuất hiện nhan nhản trên không gian mạng. Đó là kiểu bịa đặt về diễn biến dịch bệnh, về những bất cập trong công tác chữa bệnh, cứu trợ, thương vong...

Những dạng tin giả kiểu nói không thành có nhanh chóng bị lật tẩy bởi sức mạnh công nghệ, sự vào cuộc kịp thời của cơ quan chức năng và sớm bị đẩy lùi, vô hiệu hóa. Vì thế, hiện nay, như đã phân tích ở trên, tin giả không hoàn toàn là giả. Nó có sự việc, có câu chuyện cụ thể nhưng được “kể” bằng một cách khác nhằm hướng lái nhận thức số đông vào một mục đích khác. Cái “bẫy” dạng này chính là kiểu “đánh bùn sang ao”, lấy hiện tượng hoặc một phần nội dung để tạo ra nhận thức sai lệch cho cả hệ thống.

Dạng “bẫy” phổ biến thứ hai là kiểu “cầm đèn chạy trước ô tô”, đánh vào cảm xúc trước khi tác động vào lý trí số đông. Công cụ của dạng “bẫy” này là tập trung khoét sâu vào cảm giác sợ hãi, phẫn nộ, thương cảm, bất an, bất mãn... để làm thui chột nhu cầu, khả năng kiểm chứng thông tin. Chẳng hạn, từ một vụ tai nạn giao thông hay một vụ án hình sự có yếu tố oan sai, thông qua các chiêu bài của chiến tranh nhận thức, nó có thể trở thành “mồi lửa” để kích động giới trẻ đi theo “cách mạng màu”, chống phá chính quyền của nhân dân.

Yêu cầu mới, rất cao về an ninh quốc gia và vai trò của an ninh cơ sở

Trước những thách thức mới và yêu cầu đặt ra ngày càng cao về bảo vệ an ninh quốc gia, Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã ban hành Nghị quyết số 22-NQ/TW, ngày 28-7-2026 về Chiến lược an ninh quốc gia (gọi tắt là Nghị quyết 22). Đây là nghị quyết có ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng, kế thừa, phát triển và thay thế Nghị quyết số 51-NQ/TW, ngày 5-9-2019 của Bộ Chính trị về Chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia.

Nghị quyết 22 xác định, an ninh quốc gia phải được bảo vệ vững chắc từ sớm, từ xa trên mọi lĩnh vực, không gian. Việc bảo vệ an ninh không chỉ bảo đảm an ninh, an toàn cho đất nước mà an ninh quốc gia phải trở thành nguồn lực, động lực quan trọng của phát triển. Đảng ta cũng đặt ra yêu cầu rất cao về bảo vệ an ninh con người. Riêng lĩnh vực này, Việt Nam phấn đấu nằm trong nhóm dẫn đầu của khu vực và thế giới, tạo nền tảng xây dựng thành công xã hội xã hội chủ nghĩa. 

Trên cơ sở phân tích, dự báo chiến lược, đánh giá tình hình và xác định rõ quan điểm, mục tiêu về chiến lược an ninh quốc gia trong giai đoạn mới, Nghị quyết 22 đề ra 9 nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia. Trước những diễn biến phức tạp, khó lường của đa không gian, đa hình thái chiến tranh, nhất là sự thao túng nhận thức, mưu đồ chiếm lĩnh niềm tin xã hội của chiến tranh nhận thức, nhiệm vụ bảo vệ an ninh từ sớm, từ xa, bảo vệ an ninh chế độ, an ninh thể chế... vừa là mục tiêu chiến lược, vừa là giải pháp cấp bách, là những việc cần làm ngay.

Trong hệ thống các nhiệm vụ, giải pháp đó, chúng ta cần đặc biệt quan tâm nâng cao năng lực an ninh cơ sở, an ninh địa bàn, an ninh trên từng lĩnh vực công tác. Đây là trách nhiệm của hệ thống chính trị ở cơ sở, ngay từ mỗi tổ chức đảng, trong từng cơ quan, đơn vị và trực tiếp từ mỗi cán bộ, đảng viên.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu lực lượng An ninh nhân dân phải chuyển từ “bảo vệ lĩnh vực” sang “bảo vệ hệ thống”, từ “quản lý từng nguy cơ” sang “quản trị tương tác giữa các nguy cơ”, từ “phân công nhiệm vụ” sang thiết kế cơ chế phối hợp và trách nhiệm liên thông...

Như vậy, ứng phó với chiến tranh nhận thức của các thế lực thù địch không chỉ là cuộc đấu tranh với tin giả, phản bác quan điểm sai trái trên không gian mạng mà còn là sự phối hợp, cộng hưởng các nhiệm vụ, giải pháp đồng bộ nhằm ngăn chặn, phòng ngừa các nguy cơ và sự tương tác giữa nhiều loại nguy cơ. Một nguy cơ có thể xuất hiện ở lĩnh vực này, địa bàn này nhưng hậu quả lại có thể đến ở lĩnh vực khác, địa bàn khác hoặc gây ra hậu quả dây chuyền đa lĩnh vực...
 

(còn nữa)

Phan Nguyễn Thanh Hà

PV theo https://www.qdnd.vn